|
Hollandse cirkel
2006_Februari
De derde rechterwandvitrine in museumzaal drie (de Gouden Eeuw) heeft de landmeetkunde als thema. Voorwerp nummer twee daarin is deze Hollandse cirkel. Museum Boerhaave bezit een uitzonderlijk fraaie collectie dergelijke instrumenten. Om drie redenen kan dit exemplaar wel de allerfraaiste genoemd worden: vanwege de constructie, de vervaardiger en de eerste eigenaar.
Naar de bedenker wordt een Hollandse cirkel ook wel cirkel van Dou genoemd. Jan Pietersz Dou was geadmitteerd landmeter van Rijnland. Voor de kartering gebruikten landmeters doorgaans de driehoeksmeting of triangulatie, een methode die Gemma Frisius had geïntroduceerd. Het zal niet verbazen dat hoekmeting in het veld daarbij essentieel was. In 1608, bij metingen voor de inpoldering van de Beemster, zette Dou daarbij voor het eerst een Hollandse cirkel in. Het afgebeelde instrument is weliswaar jonger, maar het oudste dat voorzien is van een nonius: het zilveren cirkelsegment. De afleesnauwkeurigheid kwam daarmee op een halve boogminuut!
Hendrik Sneewins, de maker van deze cirkel, kwam in 1643 vanuit Rotterdam in Leiden wonen. Waarschijnlijk had hij twee broers die beiden ook instrumentmakers waren: Johan in Utrecht en Antoni in Delft. We weten vrijwel niets van hen behalve dat ze alledrie bijzonder bekwaam waren. Hun producten zijn thans zeer zeldzaam. Van Hendrik bezit Museum Boerhaave slechts twee andere instrumenten: een zonnering en een cirkel, eenvoudiger dan deze.
Op deze cirkel is het wapen van Frans van Schooten gegraveerd. Wellicht is die hem bij enige feestelijke gelegenheid geschonken. Slechts een enkeling zal tegenwoordig nog de naam Van Schooten weten te plaatsen. Toch kan hij tot de grote wiskundigen van de 17de eeuw gerekend worden. Dankzij hem werd de nieuwe analytische meetkunde van Descartes snel begrepen en overgenomen. Van Schooten was hoogleraar aan de Leidse ingenieursschool, de Nederduytsche Matematicque, maar hij gaf ook privé-onderwijs aan een illuster trio: Johan de Witt, Johan Hudde en Christiaan Huygens. Alledrie hebben grote verdiensten voor de wiskunde; daarnaast was de eerste bijna twintig jaar raadpensionaris, de tweede ruim twintig jaar burgemeester van Amsterdam terwijl de derde Nederlands grootste geleerde aller tijden zou worden.
|
