|
Universele tijdmeter
2004_april
Dit voorwerp is een combinatie van drie instrumenten: een kompas, een zonnewijzer en een nocturlabium. Museum Boerhaave heeft het onlangs om twee redenen aangekocht. Ten eerste is een nocturlabium een zeldzaam instrument, waarvan we maar een enkele in onze collectie hebben. Ten tweede is het instrument waarschijnlijk uit de Zuidelijke Nederlanden afkomstig gezien het grote aantal Belgische steden (Gent, Brussel, Brugge, Leuven en Antwerpen) dat naast andere grote steden vermeld wordt op de onderkant
Met dit instrument kon op elk moment van de dag de tijd bepaald worden. Overdag werd de zonnewijzer gebruikt. Dit kan door het deksel van het voorwerp geheel weg te klappen. Het kompas wat dan zichtbaar wordt is om de zonnewijzer naar het zuiden te richten. De zonnewijzer zelf wordt gevormd door de ring met in het midden een pin (de gnomon). In de ring zijn de getallen van 4 uur 's ochtends tot 8 uur 's avonds gegraveerd. Als de zon schijnt valt de schaduw van de gnomon op de ring en kan de tijd afgelezen worden. Om de juiste tijd af te lezen moet de ring schuin gezet worden ten opzichte van het ondervlak. Deze hoek is voor iedere plaats op aarde anders en daarom is in het deksel en onderop het voorwerp voor een twintigtal plaatsen deze hoek gegeven.
's Nachts werd het nocturlabium gebruikt. Dit is het deksel, een schijf met de maanden waarop een tweede schijf met punten en de cijfers van 4 uur 's avonds tot 8 uur 's ochtends draait. Om de tijd met dit instrument te bepalen moest eerst de grootste punt (van 12, middernacht) op de juiste datum worden gezet. Het nocturlabium wordt dan met gestrekte arm in verticale positie gehouden zo, dat door het gat in het midden de poolster is te zien. Door de wijzer (alidade) gelijk te leggen met de twee helderste sterren van het sterrenbeeld de Grote Beer, kan de tijd worden afgelezen of op de punten worden gevoeld.
|
