|
Waterpas
2003_november
Het is een illuster rijtje universiteiten: Leiden 1575, Franeker 1585, Groningen 1614, Utrecht 1636, Harderwijk 1648. Harderwijk? Ja, ook dit Hanzestadje bezat ooit een universiteit. In 1648 krijgt de Latijnse School uit 1441 het predikaat Academie des Vorstendoms Gelre en Graafschap Zutphen toegekend. Meer dan een tweederangs universiteit is het echter nooit geweest. De grote geneeskundige Herman Boerhaave - naamgever van dit museum - promoveert er weliswaar in 1693, maar doet dat alleen omdat promoveren er zo goedkoop is. 'Harderwijk is een stad van negotie, men verkoopt er bokking, blauwbessen en bullen van promotie', zo gaat het rijmpje niet voor niets. Al met al verblijft Boerhaave er maar één dag.
Rijk is de Gelderse universiteit niet. Hoogleraren moeten zelf hun eigen demonstratie-instrumenten meenemen. Admiraal van Kinsbergen besluit in 1802 dat Harderwijk over eigen spullen behoort te beschikken. Met zijn schenkingen wordt het benodigde instrumentarium tweedehands aangeschaft; het merendeel in 1804 na een opdracht aan een Amsterdamse collega om op een boedelveiling de verzameling van de bekende instrumentmaker Jan Paauw te kopen. Daartoe behoort een 'Hugeniaanse waterpas'. In 1679 had Lodewijk XIV opdracht gegeven zijn rijk in kaart te brengen. Christiaan Huygens ontwierp daartoe een nieuw waterpasinstrument, naar eigen zeggen het beste, en nauwelijks te verbeteren.
Het betreft een horizontale verrekijker met een metalen strip in het midden. Aan de onderkant van de strip wordt een gewicht gehangen. Slingeringen worden gedempt door het gewicht in een bak met olie te hangen. Een houten kist beschermt de kijker tegen de wind. Met een gewichtje op de ijkbuis is het elegante en eenvoudig te bedienen apparaat gemakkelijk te ijken. Dit exemplaar is mogelijk gemaakt door instrumentmaker Paauw.
Harderwijk raakt in 1811 zijn universiteit weer kwijt. Leiden is er als de kippen bij om de inventaris over te nemen. Tevergeefs, de instrumenten komen bij het Atheneum van Deventer terecht. In de jaren zeventig weet het Museum Boerhaave het complete instrumentarium - waaronder deze waterpas - te verwerven door deze school een vergoeding voor nieuwe demonstratie-instrumenten te geven.
(2000, Wetenschapsmagazin Natuur en Techniek)
|
