|
Thermosfles
2003_maart
In een thermosfles bewaren we warme thee maar hij is uitgevonden voor de kou. Eind 1892 kwam James Dewar tijdens zijn jacht naar het absolute nulpunt (-273 C) op het lumineuze idee van het dubbelwandige glazen vat met vacuüm getrokken mantel. In de Londense Royal Institution, zijn thuisbasis, gaf Dewar een overtuigende demonstratie. Eerst schonk hij in een Dewarvat vloeibare zuurstof van –183 C. Door de warmte-isolatie van het vacuüm stond de blauwige vloeistof er rustig bij. Dat veranderde toen Dewar het glaspuntje brak waar de fles was dichtgesmolten. Sissend zoog de dubbele wand zich vol lucht, de vloeibare zuurstof begon wild te koken en binnen de kortste keren was alles verdampt. Het hier getoonde exemplaar dateert van 1903 en is het oudste dat in Nederland bewaard is gebleven.
Mei 1898 beleefde Dewar zijn finest hour toen hij er als eerste in slaagde waterstof vloeibaar te maken. De pret werd enigszins bedorven toen William Ramsay – ten onrechte – beweerde dat de Pool Olszewski Dewar voor was geweest. De heetgebakerde Dewar nagelde Ramsay publiekelijk aan de schandpaal.
Dat was dom want het was Ramsay die in 1895 had ontdekt dat helium niet alleen in de zon voorkomt maar ook op aarde. Niet vloeibare waterstof was het eindpunt van de kouderace, maar vloeibaar helium. Ramsay, wiens laboratorium bij de Royal Institution om de hoek lag, beschikte over ruime hoeveelheden zuiver helium en uitgerekend met hem was Dewar gebrouilleerd. Er zat voor Dewar niets anders op dan een fors apparaat te bouwen voor het isoleren van helium.
Lang voor het helium vloeibaar kon worden, raakten kranen en leidingen in de opstelling verstopt door bevriezende verontreinigingen, met name neon. Tot overmaat van ramp lekte door een blunder van een assistent op een kwade nacht al het helium weg.
In 1908 deed Dewar verslag van zijn tegenslagen in een artikel getiteld ‘Het nadir van de temperatuur’. Niettemin was hij vol goede moed en, zo schreef hij, zodra hij 100 tot 200 liter zuiver heliumgas had, zou hij zeker slagen, Dat bleek te optimistisch. Bij het corrigeren van de drukproeven zag Dewar zich genoodzaakt een voetnoot toe te voegen: ‘Helium is vloeibaar gemaakt door Professor Dr. Kamerlingh Onnes van de Universiteit van Leiden op 10 juli 1908.’ Hij kwam de klap niet te boven. Zijn assistenten, van wie enkele voor de koude zaak een oog hadden opgeofferd, kregen al snel genoeg van zijn gemok en hielden het voorgezien. Nooit meer heeft Dewar zich met lage temperaturen ingelaten.
(1999, Dirk van Delft, NRC Handelsblad)
|
